سعبات (ساباط) های دزفول

سعبات های دزفول

سایت چمدان آبی: سعبات – سعباط – ساباط – سابات – صابات یعنی سایبان، دالان سرپوشیده، پوشش رهگذر، محلی مسقف میان دو خانه در دو طرف کوچه

در ریشه یابی معنای ساباط باید گفت که این واژه برگرفته از دو بخش “سا” به معنای آرامش و “باط” به معنای بنا، می‌باشد. سابات علاوه بر ایران در عراق و مراکش نیز وجود دارد و از دو جزء ساوبات بمعنی سایبان است.

در دزفول نیز ساباط‌ ها رهگذران را برای لحظاتی از معرض تابش نور خورشید دور نگه داشته و آن‌ها را میهمان آرامشی برگرفته از سایه‌ای خنک می‌کردند.

امروز نیز سعبات های(ساباط‌ های) دزفول سندی زنده و گویا بر معماری منحصر به فرد و قدمت تاریخ و فرهنگ دیار مقاومت و پایداری هستند.

اسامی سعبات های دزفول

گردآورنده: محمدحسین دُرچین(مدیر سایت چمدان آبی)

(الف)

آبشار(گذر و یا کوچه آبشار یک – دو – سه)

آ حسن آقامیر

آذر یا دشتیان(دو نام دارد)

آهنگران(راسته آهنگران بازار قدیم)

ابوالحیل”بنگشتیون“(خ امام خمینی) – دو نام دارد

ابو جِن(نقل شده است که این سعبات در نزدیک کَلِ شاه نجف محله مسجد یا چولیون جِن داشته است)

احمدی(جنب مسجد نور خ شریعتی)

استخر

(ب)

باب المرادی

باربُد

بازار قدیم(خ امام خمینی و شریعتی)

باستان

باقلیون(خ شهید منتظری)

بنگشتیون”ابوالحیل”(خ امام خمینی) – دو نام دارد

بُودُووا یا محمدریحون(محله چولیون) – دو نام دارد

بیدل یا بی دل(گذر مجدیان محله قلعه)

بیگدلی(مربوط به اواخر دوره قاجار خیابان امام خمینی شمالی کوچه شهید اخلاق زاده جنب مسجد آیت الله بیگدلی)

(پ)

پروهان

پلا بچیلون(جاده ساحلی)

پیرزنگی(مسجد پیرزنگی)

پیرنظر(دو سعبات جنب حسینیه پیرنظر خ امام خمینی)

پیکار”پیکارزاده” یا کتابی(دو نام دارد)

(ت)

ترابی(جنب منزل مجید خان)

تُوریکَه(پشت مسجد حج جعفر – جنب بسیج نوجوانان)

تیزنو(جنب مسجد قلعه)

جوادی یا صفار(خ امام خمینی روبروی مسجد جامع) – دو نام دارد

(چ)

چلنگرون

چیتا آغامیر “آقامیر”(خ طالقانی)

(ح)

حد زاده یا مقدم پور”سلطانعلی مقدم پور”(دو نام دارد)

حدزاده یا معمار”حاج سلطانعلی معمار”(دو نام دارد)

حکام زاده”حاج عبدالمحمد حکام زاده” پایین تر از غفاریون

(خ)

خراطان “گذر”(خ شریعتی)

خردمند

خُشکَه(مسجد خشکه یا سلمان فارسی محله حیدرخُونَه)

خلج(روبروی هتل احسان نزدیک چهار راه سیمتری شریعتی)

خیاتون یا خیاطون”خیاطان” یا درازه(پشت سبزقبا) – دو نام دارد

خیلا(محله صحرابدر مغربی)

خیمه کشون(دری خیمه کشون خ شهید منتظری کوجه کاروان)

(د)

دادگاه(خ امام کوچه بنگشتیان)

درازه یاخیاطون(پشت سبزقبا)

درازه یا خیاتون یا خیاطون”خیاطان”(پشت سبزقبا) – دو نام دارد

درکه سعید یک و دو(تخریب شده)

دروازه(جنب مسجد دروازه خ قلعه)

دشتیان یا آذر(دو نام دارد) – تخریب شده

(ر)

روغنیون

(ز)

زاگرس

زرپیکر

زرشناس(کوچه هفت پر)

زرنگار یا سُدَر یا یا سُ در یا 3 سه در(پشت پیرنظر نزدیک چاررهون) – دو نام دارد

ملا زهرا

(ژ)

ژوبین

(س)

سرآب یا سوبیون”صبیون”(دو نام دارد)

سبزیوندها(انتهای کوچه منشعب از خیابان امام خمینی حدود ۵۰۰ متر از مسجد آیت الله بیگدلی بسمت غرب)

سُدَر یا یا سُ در یا 3 سه در یا زرنگار(پشت پیرنظر نزدیک چاررهون) – دو نام دارد

سَر بندار

سردارپور(نزدیک خیابان آیت الله قاضی) – تخریب شده

سرمیدان(پشت سبزقبا)

سلیم(خ امام خمینی کوچه نوشین”میوه فروشان یا ناجی”)

سمندر

سوبیون”صبیون” یا سرآب(دو نام دارد)

سوسن

سه درب(محله چولیون)

سیاهپوش”حاج نظر سیاهپوش”

سیاهپوشان(ابتدای کوچه استخر منشعب از خیابان امام خمینی شمالی)

سید عبده

سیلانی

سیوند یا کَپِش(دو نام دارد)

(ش)

شاهرکن الدین(جنب مسجد خ طالقانی)

شمشک

شیخ الاسلام(جنب مسجد شیخ سلیمان عاملی خ طالقانی)

شیره خانه ارده افضل(خ امام خمینی)

شیخون انصاری یا مشایخ(دو نام دارد)

شیرین صحرایی(ماندنی شیرین صحرایی)

(ص)

صافدل

صبیون”سوبیون” یا سرآب(دو نام دارد)

صفار یا جوادی(خ امام خمینی روبروی مسجد جامع) -دو نام دارد

(ض)

ضیائی”خلیلک”

(ط)

طلایی

طهماسبی

(ع)

عدسی یا مستوفی”مستوفی خان”(دو نام دارد) – تخریب شده

عراقی

عزیزی پور(کوچه لوریان)

عسلی

عطار”محله زرگرون”(خ شریعتی)

عطار(جنب پیرنظر خ امام خمینی)

علی مالک

عماد

عیدیان

(غ)

غفاریون”غفوریان یا غفوری”

(ف)

فارغ

فیروزه(تخریب شده)

(ق)

قزبفون(در سفر اول رضا شاه به دزفول شب تا به صبح تخریب و سنگ فرش شد.)

قصابون در دو طبقه(محله قلعه دره قصابون)

قطب”عمارت قطب”

قوپی مرتضی علی(جنب مسجد قلعه)

(ک)

کاروان

کتابی یا پیکارزاده(دو نام دارد)

کَپِش یا سیوند(دو نام دارد)

(گ)

غلامرضا گرگ

گرگر

گلچین

گوشه دزفولی

گینی

(ل)

لاستیک بُرون(محله قلعه بازار آهنگرون)

لامی”کاظم لامی”

لوریان

(م)

مجدیان

محمدریحون یا بُودُووا(محله چولیون) – دو نام دارد

مستوفی”مستوفی خان” یا عدسی(دو نام دارد) – تخریب شده

مشایخ یا شیخون انصاری(دو نام دارد)

مشک دوزون یا مشک دوزان(نزدیک مسجد کجبافان) – تخریب شده

مقدم پور”سلطانعلی مقدم پور” یا حدزاده(دو نام دارد)

معرف زاده”ملا محمدرضا معرف زاده”(داخل کوچه دور فلکه)

مقدمیون

معزی(گذر آیت الله معزی)

معمار”حاج سلطانعلی معمار یا حدزاده”(دو نام دارد)

ملک آسا(کوچه دکتر ملک آسا نزدیک فلکه اول خ طالقانی)

مهراس

میرزکیون(کوچه میرزکیان خ شریعتی) – تخریب شده

(ن)

ناهید(ساباط کوچه ناهید مربوط به دوره قاجار است این اثر در تاریخ بهمن ماه ۱۳۸۱ با شماره ۷۰۹۷ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.)

نیلساز(خانه خ طالقانی)

(هـ)

هفت پَر

(ی)

یَتیمَه(مسجد یَتِیمَه محله سرمیدون کوچه سرآب)

شرحی بر سعبات های دزفول

ساباط زرشناس دزفول

ساباط زرشناس دزفول یکی از ساباط‌های زیبای بافت قدیم است که در کوچه هفت‌پر در دل کوچه‌های آجری ‌بافت این شهر واقع شده است. دزفول به‌دلیل داشتن بافت ارزشمند تاریخی و آجری، مهد بخش‌هایی از معماری اصیل ایرانی است و آثار بسیاری از آن در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. محوطه اطراف ساباط زرشناس، با بناهای تاریخی‌ای چون خانه فیروزی، مسجد ملاحاجی، ساباط کپش و… ارزشمندتر شده و یکی از محورهای با ارزش برای برگزاری برنامه‌های بافت‌گردی است. فضای سنتی گذر منتهی به ساباط زرشناس، آدمی را همراه با چینش زیبای آجری آن، از دل زمینی خاکی تا به آسمانی آجری هدایت می‌کند و بی هیچ ادعایی به آرامشی دل‌نشین میهمان می‌کند.

سعبات سلیم

سعبات سلیم در کوچه نوشین (کوچه میوه فروشان یا ناجی)و در مرکز شهر دزفول واقع است که به ‌شکل مورب از میدان مرکزی شهر یعنی ابتدای خیابان امام خمینی جنوبی به سمت شرق به محله وسیع شاه رکن الدین منتهی می‌شود، سابات سلیم معماری با شکوهی داشت و به شکل چهار راه و یا چهار در بود و سه یا چهار خانواده در بالای آن سکونت داشتند و متأسفانه در اثر بی‌توجهی و کوتاهی از بین رفته است. نام این سعبات برگرفته از نام صاحب این خانه یعنی سلیم گرفته شده است. 

ساباط سیلانی دزفول

بافت تاریخی دزفول بناهای ارزشمند زیادی را در خود جای داده است. ساباط سیلانی (سیلونی) یکی از ساباط‌ های ارزشمند بافت تاریخی دزفول است. قدمت این ساباط به دوره قاجاریه می‌رسد و در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است. این ساباط از سمت شرق به گذر خراطان و از غرب به گذر آبشار منتهی می‌شود. نام این ساباط برگرفته از نام خانه مجاور خود به ‌نام سیلانی است که به سه ساباط دیگر با نامهای آبشار، مقدمیان و عراقی منتهی می‌شود.

ساباط صفار دزفول

بافت تاریخی دزفول را مجموعه ساباط هایی آجری به هم پیوند می دهد. ساباط صفار دزفول یکی از بناهای ارزشمند این بافت است که در کوچه صفار محله ی بازار، جنب بازار قدیم دزفول منشعب از خیابان امام خمینی کوچه روبروی مسجد جامع واقع شده است. اطراف این ساباط که قدمت آن به دوره قاجاریه می رسد ساباط های ژوبین، ساباط کتابی (پیکار زاده) و خانه دیده بان قرار دارند. فضای بکر و آرامش بخش کوچه یکی از دست نخورده ترین گذرهای بافت را پیش روی بازدیدکنندگان می گذارد. سایه اندازی این ساباط و ارتفاع بناهای اطراف کوچه صفار، سازگاری بافت تاریخی دزفول را با شرایط اقلیمی دزفول به خوبی نشان می دهد. این ساباط علاوه بر نام صفار به نام جوادی نیز نامیده شده است.

از جمله مشخصات ویژه این ساباط قرار گرفتن در میان محله ای با بافت کاملا سنتی و در کوچه ای پیچ در پیچ با ساباطهای متوالی است. این ساباط به صورت ال انگلیسی L شکل بوده و دهانه شرقی غربی آن با پوشش طاق و تویزه ای و دهانه شمالی جنوبی آن با پوشش چهار بخشی اجرا شده است. این بنا از نظر ساختار معماری و همچنین سازه ای بسیاز حائز اهمیت می باشد. تزلزل بنیان ساباطها به لحاظ اینکه تکیه گاه و پشتبند خانه های مجاور محسوب می شوند موجب اختلال سازه ای در همجواری هاست از این نظر حفظ سازه و دوام بنای ساباط ها از اهمیت بالایی در بهسازی بافت تاریخی دزفول برخوردار است.

سعبات عزیزی پور

ساباط عزیزی پور یکی از گذرهای تاریخی بافت قدیم دزفول است که در کوچه باربد در محله لوریان واقع شده. این ساباط دارای ارتفاعی حدود ۶٫۳۰ متر و عرض ۲٫۵ متر است که ورودی بنا در جهت شرق و خروجی آن در جهت غرب ساخته شده . ساباط عزیزپور در دو طبقه بنا شده و قدمت آن به دوران قاجاریه می رسد. در اطراف این سازه ارزشمند آثار ثبت ملی نظیر پلا بچیلون، خانه فیروزی و خانه صنیعی در محله لوریان می باشد که این محل را به نمونه ای ارزشمند و بیانگر عظمت و شکوه معماری سنتی بافت قدیم دزفول می باشد. سبک آجرکاری ساباط در طبقه فوقانی دارای آرایه های آجری نفیسی به سبک کلیدی است و دارای کاربری مسکونی می باشد. همچنین این ساباط در مسیر گردشگری بافت تاریخی دزفول قرار دارد.

گذر آیت الله معزی (گذر معزی)

گذر تاریخی معزی در وسط بافت تاریخی و کنار خیابان شریعتی و پل جدید دزفول یکی از گذرهایی است که در سال های اخیر احیا شده است. این فضای زیبای، از ترکیب آجر و درختان سبز کنار (سدر) ایجاد شده حس دلنشینی را برای عابران فراهم می آورد.

وجود رواق ها، ساباط گوشه دزفولی ، بقعه آیت الله معزی ، کف پوش زیبای سنتی، خانه تاریخی شایگان و منظره ی رود دز و پارک های ساحلی، این گذر محله ی قلعه را، به یکی از زیباترین قسمت های بافت تاریخی دزفول مبدل ساخته است. بافت تاریخی دزفول یکی از جاذبه های گردشگری مهم استان خوزستان و جنوب ایران به شمار می رود.

سعبات در خونه‌ی حج سُلطون (سلطه) علی معمار (حدزاده)

( درخونه در واقع محل نشست معمار با حضور استادکاران، بنایان و مزد بگیرانی چند بود که با ورود معمار به محل کار اعزام می شدند)

این سعبات بسیار طویل و بیش از سی تا چهل متر طول و سه و نیم بلندا (ارتفاع) بود، تقریباً شش خانه را در طول مسیر شرقی غربی خود پوشش می داد.؛ منزل خانواده معروف طلایی، خانه شهید ماهتابی، خانواده قدرت اله رادیو ساز (تعمیرکار رادیو)، خانه نعمت مرغی و … در منتها الیه قسمت شرقی کوچه مجدداً سعبات پیچ می خورد و ادامه سعبات حدود پانزده الی بیست متر بصورت شمال جنوبی امتداد می یافت و منزل خانواده عیدیان، مش صفر علی لحاف دوز و خانه معمار حج سلطه علی معمار (حدزاده) را در بر می گرفت.

دقیقاً چسبیده به منتها الیه ضلع غربی سعبات مذکور، سعبات دیگری آغاز می شد که چندین خانه را در بر می گرفت. منزل مش علی محمد لحاف دوز (کمیلی) خانواده قل طاق ساز، صلواتی و … این عنصر زیبای معماری نمایان بود. محل دقیق این سعبات در حیدرخانه و پشت مدرسه علمیه آیت اله بیگدلی فعلی قرار داشت که متاسفانه بر اثر اصابت موشک بطور کلی ویران گشت.

گردآوری: محمدحسین دُرچین – مدیر سایت چمدان آبی

منبع : وب سایت چمدان آبی – دانشنامه دزفول